In het Montenegrijnse Budva wonen Russen, Oekraïners en Belarussen al jaren naast en mét elkaar. In de kroeg proberen ze de oorlog buiten de deur te houden. Dat lukt meestal, als niemand over politiek begint.

Aan de boulevard van Budva staan twee auto’s gebroederlijk naast elkaar geparkeerd. Op de ene een Russische nummerplaat, op de andere een Oekraïense. Achter de auto’s schittert de Adriatische Zee.

Bar ‘barabar’. Zo heet de cocktailbar een paar straten verderop. Het betekent zoiets als gelijk, samen, zij aan zij. In Budva krijgt dat als haast vanzelf een politieke lading. 

Bovenin is Barbarabar geen bar, maar één grote boekenkast. Het Russisch overheerst op de ruggen. Kuifje, François Truffaut, Roland Barthes: een mix van film, kunst en filosofie, internationale auteurs in een Russisch jasje.
Beneden mixt Grigory (37) iets anders. Gin, citroen en passievrucht verdwijnen in de shaker, terwijl hij tussendoor platen draait. Vier jaar geleden vertrok hij met zijn vriendin naar Budva, vanuit Sint-Petersburg. Teruggaan zit er niet in. Gelukkig hebben ze wel gezelschap van Brie. “Zoals de kaas”, verduidelijkt hij de naam van hun hond. Wat hij dan wel moet missen? “De architectuur.”

Mensen zijn mensen

Schuin tegenover Barbarabar zit Čardak Craft Pub. Op het krijtbord boven de bar staan Pilsner Urquell, Guinness en een trits Duitse en Belgische bieren. Aan een tafeltje zit iemand alleen. Shay is 28 en komt uit New Forest, vlakbij Southampton. Zijn Hampshire-accent is zo stevig dat sommige antwoorden een tweede poging nodig hebben. Hoorde hij ook zoveel Russisch hier? Shay kijkt om zich heen. Op het prikbord hangen Russische advertenties voor schoonmaak en verhuur. Op het grote scherm staat computerspel FIFA op Russisch. Nee, dat was hem niet opgevallen. Hij kwam hier ook niet voor Russen. Wel voor bier. Craftbier. De oorlog? “Iets van ver weg.” Hij neemt een slok Peroni. “Mensen zijn mensen.”  

Achter de bar staat Sergey (43) te tappen. Zijn moeder komt uit Rusland, zijn vader uit Belarus. Zelf komt hij uit Oekraïne. “De Sovjet-Unie was één land”, zegt Sergey. Op de Balkan ziet hij eenzelfde verwevenheid. Sergey noemt zijn geboortestad Tsjernigov, de Russische naam voor het overwegend Oekraïenssprekende Tsjernihiv. Daar is hij al vijftien jaar weg. Zijn zoon (15) woont in Kyiv. Volgend jaar hoopt Sergey hem Montenegro te kunnen laten zien. Hoe mooi en relaxed het hier is. Iemand vraagt een zakje chips. Sergey pakt er een, verontschuldigt zich en praat verder. Over politiek hebben ze het niet. Zodra zo’n gesprek op gang komt, kappen ze het af. “Iedereen heeft zijn eigen mening, uiteindelijk komt daar alleen ruzie van.” De gewone man komt volgens Sergey gewoon een biertje drinken. Zelf kiest hij het liefst een Belgische.

Thuis is toch anders

Lachend komt Dima op Sergey af. “Dit wist ik helemaal niet joh, dat je een zoon hebt!” Terwijl ze elkaar toch al wel even kennen: Dima (31) uit Minsk is nu zo’n drie jaar hier. Na het uitbreken van de oorlog toog hij eerst naar Belgrado, daarna kwam Montenegro op zijn pad. Vanuit hier werkt hij als webdesigner voor een Europese organisatie. Het werk kan gewoon vanachter de laptop; om betaald te krijgen zijn meer omwegen nodig. Via Turkije. Dit vanwege internationale sancties die Rusland en Belarus raken. En daarmee ook de levens van gewone mensen, aldus Dima. De schattige, pluizige hond naast hem blijkt de zijne. “Je kent SpongeBob wel toch?” De viervoeter gaat altijd trouw mee op pad en verder heeft hij alles wel in huis. “Maar thuis is toch anders.”  

Anders dan sommigen om zich heen, kan Dima wel zonder problemen terug naar thuis. Met eigen ogen ziet hij het verschil. Toch oordeelt hij mild. “Wie slim genoeg is om door alle verhalen heen te prikken weet dat het niet zo slecht is als het lijkt.” Vrijheid van meningsuiting is er niet, propaganda wel. “Van alle kanten”, meent Dima.

“We kúnnen vredig samenleven”, besluit hij. Nu eerst vredig de wedstrijd uitspelen op FIFA. Nog maar 6 minuten. “Ik heb al een soort van gewonnen”, lacht hij. Sponge kijkt mee.

Marin Rađenović heeft het samenlevingsproces zelf ervaren. De 43-jarige IT’er uit Budva verhuurt appartementen aan toeristen en is eigenaar van de Barbarabar, de business ervan is in handen van een Russisch koppel. In de afgelopen twintig jaar zag hij vele Russen naar zijn stad trekken. Aan het eind van de jaren nul vooral kopers en investeerders, wat bij de lokale bevolking met argusogen werd bekeken. Niet alles voelde even transparant. Later keerde het om toen Montenegro toetrad tot de NAVO. Russische investeerders werden terughoudender. Montenegro voelde minder vanzelfsprekend als veilige en gastvrije haven voor hun geld. De Russen die sinds het begin van de oorlog naar Budva zijn gekomen noemt Rađenović anders: goed opgeleid, goed gemanierd. Ze openen bars en bedrijven en dragen volgens hem juist bij aan de stad.

In het Budva vandaag de dag leven Russen, Oekraïners en Belarussen samen. Soms amper van elkaar te onderscheiden. Ze komen in cafés als deze en delen een taal. Russisch is hier volgens Rađenović gemeengoed geworden. “Zoals Engels in West-Europa, iedereen spreekt het.” Helemaal zonder frictie gaat dat niet. Zo was er in de Barbarabar een Oekraïense die had gedronken en ‘I hate Russians!’ riep. Rađenović memoreert het vooral als uitzondering op de regel. Budva is naar zijn zeggen geen stad die bekendstaat om spanningen tussen verschillende groepen.

Niet louter voordelen

De lokale bevolking betaalt volgens hem wél een prijs voor de internationalisering van Budva. Mensen van buiten beschikken vaak over meer geld, terwijl huizen en huren voor mensen met een lokaal salaris steeds lastiger te betalen worden.
Een mogelijke oplossing dient zich binnenkort aan. Per 1 november hebben Russen en Belarussen voor Montenegro namelijk in beginsel een visum nodig en ook de regels voor verblijf via vastgoed of een eigen bedrijf zijn reeds aangescherpt. “De Europese Unie zet druk en Montenegro luistert”, verklaart Rađenović. Zijn land verwacht de toetredingsonderhandelingen met de EU nog dit jaar af te ronden en mikt op lidmaatschap in 2028. 

Voor de mensen in Budva veranderen misschien de regels. Het samenleven niet. Aan de bar en op de boulevard blijven zij voorlopig gewoon barabar, zij aan zij.